Το σκαρπέλο στον Τεκτονισμό

Παναγιώτα Βασιλείου
Ειδικός προϊόντων και αγορών με πάνω από 15 χρόνια εμπειρίας στο λιανικό εμπόριο

Προέλευση του Τεκτονικού Σκαρπέλου

Το σκαρπέλο είναι αναμφίβολα ένα λειτουργικό εργαλείο που χρησιμοποιείται σε πολλές τέχνες επεξεργασίας ξύλου, πέτρας και μετάλλου. Είναι ένα από τα εργαλεία του λιθοξόου, το οποίο αποτελεί μία από τις πτυχές του Ελευθεροτέκτονα (πράγματι, ο συμβολικός Ελευθεροτέκτονας είναι ταυτόχρονα λιθοξόος, γλύπτης, κτίστης που υψώνει τοίχους και αρχιτέκτονας που σχεδιάζει και διευθύνει την κατασκευή του οικοδομήματος). Ωστόσο, το σκαρπέλο δεν εμφανίζεται στα παλαιά αγγλικά και σκωτσέζικα τεκτονικά κατηχητικά του τέλους του 17ου και των αρχών του 18ου αιώνα. Αναφέρεται για πρώτη φορά το 1724 στο “The Whole Institution of Masonry”. Στη συνέχεια το συναντάμε στο “The Whole Institution of Free-Masons Opened” το 1725 και στο χειρόγραφο “Graham” το 1726. Φαίνεται λοιπόν ότι το σκαρπέλο δεν ανήκε στον τεκτονικό συμβολισμό πριν από την εμφάνιση της Μεγάλης Στοάς των “Moderns” το 1717 (ή πιθανότατα το 1721).

Γιατί το σκαρπέλο έκανε τόσο αργά την εμφάνισή του στις τεκτονικές τελετουργικές πρακτικές; Αναμφίβολα επειδή οι παλιές λειτουργικές πρακτικές ήταν πολύ πιο σύνθετες και χρησιμοποιούσαν πολύ περισσότερα εργαλεία. Οι λιθοξόοι χρησιμοποιούσαν μια ολόκληρη γκάμα εργαλείων, όπως βαριές σφύρες, χτένια (ή σφυριά με δόντια), τσεκούρια πέτρας, ξύλινες σφύρες και σκαρπέλα… Όλα αυτά τα εργαλεία χρησιμοποιούνταν σε διαφορετικά στάδια της εργασίας, από το αδρό λάξευμα μέχρι το φινίρισμα της πέτρας. Καθώς ο Ελευθεροτεκτονισμός απομακρυνόταν από τις λειτουργικές πρακτικές, προχώρησε σε μια απλοποίηση των εργαλείων, ή μάλλον σε μια συμβολική σχηματοποίηση. Εφόσον ο σκοπός δεν ήταν πλέον η εκπαίδευση λιθοξόων, διατηρήθηκαν μόνο η ξύλινη σφύρα και το σκαρπέλο για να αντιπροσωπεύουν την εργασία πάνω στην πέτρα. Έτσι, τα τεκτονικά τελετουργικά υποστηρίζουν ότι ο Μαθητής λειαίνει την Ακατέργαστη Πέτρα με τη βοήθεια της σφύρας και του σκαρπέλου, κάτι που αποτελεί παραλογισμό από τεχνική άποψη, αλλά αποκτά πλήρες νόημα από συμβολική σκοπιά.

Αυτή η διαδικασία συμβολικής απλοποίησης εξηγεί πιθανότατα την προέλευση της Κυβικής Πέτρας με αιχμή, η οποία φέρει στην κορυφή της ένα εργαλείο σε σχήμα τσεκουριού, που βλέπουμε σε πολλά τεκτονικά χαλιά (tapis de loge). Έχουν δοθεί κάθε είδους ερμηνείες σε αυτό το σύμβολο, αλλά είναι πολύ πιθανό να πρόκειται απλώς για μια ανάμνηση μιας εποχής όπου ο Ελευθεροτεκτονισμός περιλάμβανε ακόμα ένα εργαλείο τύπου χτενιού στα σύμβολά του.

Συμβολισμός του Σκαρπέλου

Δεν είναι χωρίς σοφία που ο Ελευθεροτεκτονισμός επέλεξε αποκλειστικά τη σφύρα και το σκαρπέλο για να περιγράψει την εργασία πάνω στην Πέτρα. Ο συνδυασμός αυτών των δύο εργαλείων σχηματίζει ένα πολύ ενδιαφέρον συμβολικό σύνολο, γεμάτο φινέτσα και αποχρώσεις. Αν είχαμε επιλέξει τη βαριά σφύρα ή το χτένι, θα είχαμε ένα εργαλείο που λειτουργεί αποκλειστικά με τη δύναμη και χειρίζεται συνήθως με τα δύο χέρια. Ο συμβολισμός της εργασίας πάνω στην Ακατέργαστη Πέτρα, η οποία δεν είναι άλλη από τον ίδιο τον Ελευθεροτέκτονα που πρέπει να απελευθερωθεί από το περίβλημα του υλισμού και της άγνοιας που τον περιβάλλει, απαιτεί περισσότερη λεπτότητα και φινέτσα.

Ο Ελευθεροτεκτονισμός αγαπά τα τρίγωνα και τα τοποθετεί παντού στα τελετουργικά του. Η επιλογή της σφύρας και του σκαρπέλου εισάγει μια επιπλέον τριγωνοποίηση. Ο Ελευθεροτέκτονας λοιπόν δεν αρκείται στο να χτυπά συμβολικά την Ακατέργαστη Πέτρα: το χτύπημα της σφύρας, που συμβολίζει τη δύναμη, δεν επιφέρει απευθείας πλήγμα στην Πέτρα, την οποία θα μπορούσε να καταστρέψει, αλλά διαμεσολαβείται από το σκαρπέλο, το οποίο γίνεται έτσι σύμβολο διάκρισης, τελειοποίησης, ακρίβειας και, θα μπορούσαμε να πούμε, πραότητας. Η ωμή δύναμη της σφύρας μετασχηματίζεται έτσι από τη φινέτσα του σκαρπέλου για να εφαρμοστεί τελικά στην Πέτρα, σε μια κίνηση τριγωνοποίησης.

Η σφύρα, που κρατιέται με το δεξί χέρι, έχει γίνει κατανοητή ως έμβλημα της δύναμης, της θέλησης και της αποφασιστικότητας. Είναι ενεργητική (Yang, θα έλεγε η κινεζική παράδοση), ενώ το σκαρπέλο, που κρατιέται με το αριστερό χέρι, είναι παθητικό (Yin) και συμβολίζει την πνευματική δεκτικότητα, τη διάκριση και την οξύνοια. Μόνο η εφαρμογή αυτών των δύο ειδών δυνάμεων, της μίας ενεργητικής, “αρσενικής” και βίαιης, και της άλλης παθητικής, “θηλυκής” και λεπτής, μπορεί να επιτρέψει στον Ελευθεροτέκτονα να εργαστεί για την ηθική και πνευματική τελειοποίηση που του προτείνει η τεκτονική πορεία.