Το Ψηφιδωτό Δάπεδο στον Ελευθεροτεκτονισμό

Παναγιώτα Βασιλείου
Ειδικός προϊόντων και αγορών με πάνω από 15 χρόνια εμπειρίας στο λιανικό εμπόριο

Η προέλευση του Ψηφιδωτού Δαπέδου και της ονομασίας του

Αναφερόμενο ως “Square Pavement” ή “Mosaic Pavement” στα αγγλικά, το Ψηφιδωτό Δάπεδο εμφανίζεται στα παλαιά τεκτονικά κατηχητικά της Σκωτίας και της Αγγλίας. Η παλαιότερη αναφορά βρίσκεται στα χειρόγραφα “Edinburgh Register House” (1696) και “Chetwode Crawley” (1700), τα οποία περιγράφουν τις πρακτικές του Τεκτονισμού του “Mason Word” που χρησιμοποιούνταν στη Σκωτία τον 17ο αιώνα. Στη συνέχεια, το συναντάμε σε πολλά αγγλικά, σκωτσέζικα και ιρλανδικά χειρόγραφα ή αποκαλύψεις (“Dumfries n°4”, περίπου 1710· “Trinity College, Dublin”, 1711· “A Mason’s Confession”, περίπου 1727· “Wilkinson”, 1727· “Masonry Dissected”, 1730…).

Αυτά τα έγγραφα δεν περιγράφουν τι είναι το Ψηφιδωτό Δάπεδο ούτε τη χρησιμότητά του, με εξαίρεση δύο από αυτά που μας δίνουν το κλειδί αυτού του συμβόλου: το “A Mason’s Confession” και το χειρόγραφο “Wilkinson”. Σύμφωνα με αυτά τα δύο έγγραφα (το πρώτο σκωτσέζικο, το δεύτερο αγγλικό), το Ψηφιδωτό Δάπεδο χρησίμευε στον Διδάσκαλο για να σχεδιάζει τα σχέδιά του. Έχουμε ήδη αναφέρει στο προηγούμενο άρθρο μας για το Τάπητα της Στοάς ότι, αρχικά, τα σχέδια χαράσσονταν απευθείας στο έδαφος, στο πάτωμα του χώρου όπου εργάζονταν οι Τέκτονες. Οι διαβεβαιώσεις του “A Mason’s Confession” και του χειρογράφου “Wilkinson” απλώς διευκρινίζουν αυτή τη χρήση: αν το Ψηφιδωτό Δάπεδο είναι καρό, είναι επειδή το σχέδιο μπορούσε έτσι να μεταφερθεί εύκολα σε μεγαλύτερη κλίμακα, με τη βοήθεια ενός μεγαλύτερου κανάβου. Το Ψηφιδωτό Δάπεδο ήταν, λοιπόν, εξ αρχής ένα λειτουργικό εργαλείο και όχι ένα συμβολικό ή διακοσμητικό μοτίβο.

Γιατί όμως ονομάζεται Ψηφιδωτό Δάπεδο; Πρέπει πρώτα να σημειωθεί ότι η ονομασία είναι σχετικά όψιμη, καθώς τα παλαιά έγγραφα μιλούν μόνο για “Square Pavement”, που μπορεί να αποδοθεί ως Τετράγωνο Δάπεδο ή Δάπεδο με γνώμονα. Το όνομα “Mosaick [sic] Pavement” εμφανίζεται μόνο το 1727 στο “Wilkinson”, το οποίο θα ακολουθήσει το “Masonry Dissected” του 1730. Εφόσον αυτά τα δύο έγγραφα προέρχονται σαφώς από την παράδοση της Μεγάλης Στοάς του 1717 (ή πιθανότατα του 1721), μπορούμε να συμπεράνουμε ότι ο όρος προέρχεται από την παράδοση των “Moderns”.

Τι σημαίνει όμως; Είναι ο όρος “Ψηφιδωτό” (Mosaïque) παρμένος εδώ με την έννοια του σχετικού με τον Νόμο του Μωυσή; Φαίνεται πως προέρχεται περισσότερο από το μεσαιωνικό λατινικό “mosaicus”, μια παραλλαγή του κλασικού λατινικού “musivus”, το οποίο με τη σειρά του προέρχεται από το ελληνικό “μουσείος”, σχετικό με τις Μούσες, δηλαδή τις “θεότητες” που διέπουν τις διάφορες Τέχνες. Δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι αυτός ο όρος υιοθετήθηκε από τον σύγχρονο ελευθεροτεκτονισμό, που γεννήθηκε σε μια εποχή όπου οι πνευματικές ελίτ τρέφονταν από την ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα.

Η σημασία του Ψηφιδωτού Δαπέδου

Στον σύγχρονο ελευθεροτεκτονισμό, το Ψηφιδωτό Δάπεδο έχει χάσει τη σημασία του ως λειτουργικό εργαλείο, διατηρώντας μόνο μια συμβολική σημασία. Σε μια ημερομηνία που δεν μπορέσαμε να προσδιορίσουμε με ακρίβεια, έλαβε τη μορφή σκακιέρας, όπου εναλλάσσονται μαύρα και λευκά τετράγωνα. Έτσι, γίνεται μια εικόνα του δημιουργημένου κόσμου, σημαδεμένου από τη δυαδικότητα. Το σύμβολο του Ψηφιδωτού Δαπέδου ενώνεται λοιπόν με τα άλλα σύμβολα δυαδικότητας στη Στοά (οι δύο Στήλες, ο Ήλιος και η Σελήνη, ο Μεσημβρινός και ο Βορράς), με τη διαφορά ότι περιέχει μέσα του τους δύο πόλους, άρρηκτα συνδεδεμένους. Όλη η πολυπλοκότητα του πραγματικού εκφράζεται σε αυτό: το φως και το σκοτάδι, η ζωή και ο θάνατος, το καλό και το κακό, η πρόοδος και η οπισθοδρόμηση…

Αυτή η αλληλοδιείσδυση του μαύρου και του λευκού θυμίζει το κινεζικό σύμβολο του Γιν και του Γιανγκ, το οποίο επιδιώκει επίσης να αποδώσει την πραγματικότητα του κόσμου με όρους δυαδικότητας. Όμως το κινεζικό μοντέλο είναι γεμάτο καμπύλες, απεικονίζοντας την εναλλαγή του μαύρου και του λευκού ως μια αδιάκοπη κίνηση, παρόμοια με εκείνη του νερού ή του ανέμου, στην οποία πρέπει διαρκώς να αναζητά κανείς την ισορροπία μέσα από την κίνηση.

Το Ψηφιδωτό Δάπεδο είναι πιο ριζοσπαστικό στην αναπαράσταση της δυαδικότητας. Τα τετράγωνα είναι σαφώς οριοθετημένα και φαίνονται πιο ανθεκτικά στην κίνηση. Ο παρατηρητής είναι αυτός που θα πρέπει να κάνει μια επιλογή, για να χαράξει τον δικό του δρόμο και να καταφέρει να εξυψώσει τη δυαδικότητα μέσω της Τριαδικής αρχής.

Αν το Ψηφιδωτό Δάπεδο αντιπροσωπεύει όντως τον κόσμο στη μόνιμη δυαδικότητά του, μπορούμε να αναρωτηθούμε γιατί απαγορεύεται σχεδόν παντού να πατάμε πάνω του στον ηπειρωτικό ελευθεροτεκτονισμό; Δεν υπάρχει εδώ μια μορφή ασυνέπειας; Ζούμε σε αυτόν τον κόσμο όπου υποκείμεθα στη δυαδικότητα: γιατί, μέσα στη Στοά, θα έπρεπε να θεωρούμε την αναπαράσταση του κόσμου ως ιερή από μόνη της; Το έργο του ελευθεροτέκτονα είναι να ιεροποιήσει τον κόσμο της δυαδικότητας ανακαλύπτοντας τον τρίτο όρο, και για να το κάνει, πρέπει να εισχωρήσει σε αυτόν τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένου του τελετουργικού επιπέδου.

Πόσα τετράγωνα πρέπει να έχει το Ψηφιδωτό Δάπεδο;

Ο αριθμός των τετραγώνων του Ψηφιδωτού Δαπέδου θα φέρει προφανώς μια συμβολική σημασία και μπορούν να εξεταστούν διάφορες επιλογές. Πολλές Στοές μοιράζονται τους ίδιους ναούς, οι οποίοι είναι συχνά διαμορφωμένοι με τρόπο μη μετακινήσιμο. Είναι λοιπόν δύσκολο σε ορισμένες περιπτώσεις να επιλέξει κανείς το Ψηφιδωτό Δάπεδο που επιθυμεί να χρησιμοποιήσει. Αλλά αν το Ψηφιδωτό Δάπεδο απεικονίζεται στον Τάπητα της Στοάς, κάτι που συμβαίνει συχνά, τότε οι Στοές είναι ελεύθερες να επιλέξουν τη μορφή που έχει το μεγαλύτερο νόημα για αυτές.

Ποιες είναι οι διαφορετικές επιλογές; Γνωρίζουμε τρεις, οι οποίες έχουν όλες μια σχετική σημασία. Δεν αποκλείουν η μία την άλλη και μπορούν ακόμη και να χρησιμοποιηθούν και οι τρεις από την ίδια Στοά, όπως θα διαπιστώσετε.

Η πρώτη επιλογή είναι η πιο απλή σε συμβολικό επίπεδο: 8 x 8 = 64 τετράγωνα. Το 64 είναι ο κύβος του 4, που είναι ο αριθμός του δημιουργημένου κόσμου, ο οποίος χαρακτηρίζεται από τα Τέσσερα Στοιχεία, τα Τέσσερα Σημεία του Ορίζοντα, τις Τέσσερις Εποχές κ.λπ. Ως κύβος του 4, το 64 αντιπροσωπεύει λοιπόν τον κόσμο σε τρεις διαστάσεις, τον υλικό κόσμο που γνωρίζουμε και στον οποίο εξελισσόμαστε. Το Ψηφιδωτό Δάπεδο με 64 τετράγωνα είναι επομένως καθαρά περιγραφικό: συμβολίζει τον κόσμο όπως τον αντιλαμβανόμαστε, χωρίς να τον ερμηνεύει. Θα ήταν συνετό να εμφανίζεται στον Τάπητα της Στοάς του πρώτου βαθμού: ο Μαθητής αποκτά συνείδηση του εαυτού του και του κόσμου στη δυαδικότητά του, αλλά δεν διαθέτει ακόμη τις γεωμετρικές γνώσεις που θα του επέτρεπαν να κατανοήσει τον κόσμο και να δράσει μέσα σε αυτόν.

Οι δύο επόμενες επιλογές προϋποθέτουν γεωμετρική γνώση.

Το Ψηφιδωτό Δάπεδο κατασκευασμένο σύμφωνα με τη Χρυσή Τομή: 5 x 8 = 40 τετράγωνα. Εφόσον η Χρυσή Τομή είναι μια αναλογία, μπορούν να προταθούν και άλλα μοντέλα που διατηρούν την ίδια αναλογία και βρίσκονται στη σειρά Fibonacci (0-1-1-2-3-5-8-13-21-34-55-89…): μπορούμε λοιπόν να φανταστούμε ένα Δάπεδο 3 x 5, 8 x 13, 13 x 21 κ.λπ. Το ενδιαφέρον του Δαπέδου 5 x 8 είναι ότι δίνει 40 τετράγωνα. Το 40 είναι ένας σημαντικός αριθμός στην ιουδαιοχριστιανική παράδοση, είναι ο αριθμός της αναμονής, αλλά και του χρόνου που απαιτείται για την πνευματική εμπειρία (τα 40 χρόνια που πέρασε ο λαός του Ισραήλ στην έρημο, οι 40 ημέρες του πειρασμού του Ιησού). Βασισμένο στη Χρυσή Τομή, την οποία ο Εταίρος ανακαλύπτει στο Φλεγόμενο Άστρο, το Ψηφιδωτό Δάπεδο 5 x 8 θα μπορούσε επωφελώς να εμφανίζεται στον Τάπητα της Στοάς του δεύτερου βαθμού.

Τέλος, το Ψηφιδωτό Δάπεδο βασισμένο στο Πυθαγόρειο Θεώρημα: 9 x 12 = 108 τετράγωνα. Και εδώ, μπορούμε να φανταστούμε άλλα μοντέλα που διατηρούν την αναλογία 3-4-5 του πυθαγόρειου ορθογώνιου τριγώνου: 3 x 4, 6 x 8, 12 x 16. Όμως το πιο ενδιαφέρον παραμένει κατά τη γνώμη μας το 9 x 12 = 108, διότι αυτοί οι τρεις αριθμοί είναι πλούσιοι σε σημασία. Το 9, τετράγωνο του 3, εμφανίζεται συχνά στον ελευθεροτεκτονισμό από τον βαθμό του Διδασκάλου. Είναι κυρίως ο αριθμός της μπαταρίας του βαθμού και ο αριθμός των Διδασκάλων που αναχώρησαν για την αναζήτηση της σορού του Χιράμ. Το 12 είναι ένας μείζων αριθμός της ιουδαιοχριστιανικής παράδοσης, συμβολίζοντας την πληρότητα και την ολοκλήρωση (οι 12 Φυλές του Ισραήλ, οι 12 Απόστολοι). Τέλος, ο συμβολισμός του αριθμού 108 μας έρχεται μάλλον από την Ινδία. Συμβολίζει την ολοκλήρωση, την απελευθέρωση, το τέλος της μυητικής πορείας. Οι κύριοι ινδουιστικοί θεοί, όπως και ο Βούδας, έχουν 108 ονόματα, υπάρχουν 108 Ουπανισάντ, 108 Asanas (στάσεις) της γιόγκα, 108 χάντρες στο βουδιστικό κομποσκοίνι, 108 πάθη στον βουδισμό… Από βουδιστική σκοπιά, το 108 συμβολίζει την επίτευξη του samādhi (η περισυλλογή, δηλαδή το υψηλότερο επίπεδο συνείδησης του διαλογισμού), αφού έχουν ξεπεραστεί τα 108 πάθη. Στον Τάπητα της Στοάς του τρίτου βαθμού θα μπορούσε να εμφανίζεται το Ψηφιδωτό Δάπεδο 9 x 12 = 108, καθώς ο Διδάσκαλος περνά από τον συμβολικό θάνατο για να ξεπεράσει τα πάθη που αντιπροσωπεύονται από τους τρεις κακούς Εταίρους.