Ο συμβολισμός του κύκλου – Τεκτονικά Είδη

Παναγιώτα Βασιλείου
Ειδικός προϊόντων και αγορών με πάνω από 15 χρόνια εμπειρίας στο λιανικό εμπόριο

Ο συμβολισμός του κύκλου στη Συμβολική Στοά

Αν και ο διαβήτης είναι παρών από τον πρώτο βαθμό, γίνεται ελάχιστη αναφορά σε αυτόν στους βαθμούς του Μαθητή και του Εταίρου στα ηπειρωτικά τεκτονικά τυπικά. Ο Μαθητής πρέπει πρώτα να μάθει να χειρίζεται το τεκτονικό σφυρί και το σκαρπέλο. Ο συμβολισμός του διαβήτη και του κύκλου δεν αποτελεί προφανώς την κύρια μέριμνά του!

Στον βαθμό του Εταίρου, ο διαβήτης εμφανίζεται ανάμεσα στα εργαλεία που φέρει ο υποψήφιος κατά το δεύτερο συμβολικό του ταξίδι, τουλάχιστον στο Γαλλικό Τυπικό και στο Αρχαίο και Αποδεδεμένο Σκωτικό Τύπο. Είναι απόλυτα φυσιολογικό, αν αναλογιστούμε ότι ο Εταίρος αρχίζει να ανακαλύπτει τη Γεωμετρία και ότι η τελετή μύησης σε αυτόν τον βαθμό κορυφώνεται σε αυτά τα Τυπικά με την ανακάλυψη του Φλεγόμενου Αστέρα, ο οποίος σχεδιάζεται με τον διαβήτη και τον κανόνα. Ωστόσο, σε αυτή την προοπτική, ο διαβήτης παραμένει κυρίως το εργαλείο που επιτρέπει τη μεταφορά μετρήσεων και, παρόλο που μπορεί να σχεδιάσει κύκλους, δεν δίνεται ιδιαίτερη έμφαση σε αυτό το χαρακτηριστικό.

Στον βαθμό του Διδασκάλου ο κύκλος αρχίζει να εμφανίζεται πιο καθαρά. Δεν λέγεται άλλωστε ότι ο Διδάσκαλος πέρασε από τον γνώμονα στον διαβήτη; Ο γνώμονας, που επιτρέπει τον έλεγχο της ορθής γωνίας, παραπέμπει άμεσα στο τετράγωνο, σύμβολο του υλικού κόσμου, που χαρακτηρίζεται από τα Τέσσερα Στοιχεία και τα Τέσσερα Σημεία του Ορίζοντα· ενώ ο διαβήτης παραπέμπει φυσικά στον κύκλο, ο οποίος συμβολίζει κλασικά τον ουρανό, την ενότητα και το άπειρο. Ο Διδάσκαλος έχει λοιπόν περάσει από το τετράγωνο στον κύκλο, από τη γη στον ουρανό, από την ύλη στο πνεύμα, από την πολλαπλότητα στην ενότητα.

Το Κατάστημα συγκεντρώνει έργα αφιερωμένα στον τεκτονικό συμβολισμό. Δείτε τη συλλογή.

Η Μέση Αίθουσα, που είναι το όνομα της Στοάς του τρίτου βαθμού, μπορεί επίσης να ερμηνευθεί ως μια συμβολική έκφραση του κύκλου. Αυτή η Στοά περιγράφεται μερικές φορές ως ένας κύκλος στον οποίο ο Διδάσκαλος καλείται να προσεγγίσει το κέντρο. Γι’ αυτό ορισμένα τυπικά του Αρχαίου και Αποδεδεμένου Σκωτικού Τύπου δεν αναφέρονται πλέον στις Στήλες του Βορρά και του Νότου στον τρίτο βαθμό, ονομάζοντάς τες Πλευρές του Βορρά και του Νότου· και όταν κινούμαστε μέσα στη Στοά, δεν σημαδεύουμε πλέον τις γωνίες για να εκδηλώσουμε τον γνώμονα, αλλά κινούμαστε κυκλικά.

Στα αγγλοσαξονικά τυπικά, αντίθετα, ο κύκλος προσφέρεται για περισυλλογή στους ελευθεροτέκτονες ήδη από τον βαθμό του Μαθητή. Στη διάλεξη του πρώτου βαθμού των αγγλικών τυπικών (Emulation κ.λπ.), διαβάζουμε ότι “σε όλες τις τακτικές και καλά συγκροτημένες Στοές, βλέπουμε ένα σημείο μέσα σε έναν κύκλο, γύρω από τον οποίο οι Αδελφοί δεν μπορούν να παρεκτραπούν. Σε αυτόν τον κύκλο ενώνονται, στον βορρά και στον νότο, δύο μεγάλες εφαπτόμενες και παράλληλες γραμμές, η πρώτη αντιπροσωπεύει τον Μωυσή και η δεύτερη την πίστη του Σολομώντα. Στο πάνω μέρος αυτού του κύκλου αναπαύεται το Βιβλίο του Ιερού Νόμου που στηρίζει την Κλίμακα του Ιακώβ. Και αν ήμασταν πάντα τόσο κοντά σε αυτό το Ιερό Βιβλίο και αν προσκολλώμασταν τόσο στενά στα δόγματα που περιέχει όσο αυτές οι δύο παράλληλες γραμμές, αυτό θα μας οδηγούσε σε Εκείνον που δεν θα μας απατήσει και δεν θα δεχτεί να απατηθεί. Ακολουθώντας την περιφέρεια αυτού του κύκλου, πρέπει αναγκαστικά να συναντήσουμε αυτές τις δύο παράλληλες καθώς και το ιερό Βιβλίο· και όσο ένας ελευθεροτέκτονας παραμένει εντός τέτοιων ορίων, δεν μπορεί να παρεκτραπεί.” Ένα παρόμοιο σύμβολο εμφανίζεται στο Τυπικό της Υόρκης, στην Αμερική, αλλά εκεί οι δύο γραμμές αντιπροσωπεύουν τον Άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή και τον Άγιο Ιωάννη τον Ευαγγελιστή.

Πίσω από έναν βιβλικό συμβολισμό που μπορεί να εκπλήξει πολλούς Ευρωπαίους ελευθεροτέκτονες, γίνεται κατανοητό ότι ο ελευθεροτεκτονισμός οργανώνεται γεωμετρικά γύρω από ένα κέντρο, που είναι ο Μέγας Αρχιτέκτονας του Σύμπαντος. Ο κύκλος αντιπροσωπεύει τότε τη ζώνη της τεκτονικής εργασίας, οριοθετημένη από τις προστατευτικές μορφές του Μωυσή και του Σολομώντα ή των δύο Αγίων Ιωάννηδων, καθώς και από τον Τόμο του Ιερού Νόμου. Υπό αυτή την έννοια, ο συμβολισμός του κύκλου δεν προορίζεται μόνο για τους Διδασκάλους, αλλά αφορά τον ελευθεροτεκτονισμό στο σύνολό του, από τον πρώτο βαθμό.

Εδώ διαφαίνεται η σημαντική διαφορά που υπάρχει μεταξύ της αντίληψης της τεκτονικής εργασίας που προτείνει ο τακτικός αγγλοσαξονικός ελευθεροτεκτονισμός και εκείνης του Αρχαίου και Αποδεδεμένου Σκωτικού Τύπου, ο οποίος, αν και επικαλείται τον Μέγα Αρχιτέκτονα του Σύμπαντος και εκθέτει παραδοσιακά τον Τόμο του Ιερού Νόμου, διακηρύσσει παρ’ όλα αυτά ότι ο ελευθεροτεκτονισμός “δεν επιβάλλει κανένα όριο στην αναζήτηση της Αλήθειας και ότι για να εγγυηθεί σε όλους αυτή την ελευθερία, απαιτεί από όλους την ανοχή” (Διακήρυξη Αρχών του Συνεδρίου της Λωζάνης, 1875).

Ο συμβολισμός του κύκλου στους ανώτερους βαθμούς

Αν στη Συμβολική Στοά αναφέρεται η σχέση μεταξύ του γνώμονα και του διαβήτη (άρα μεταξύ του τετραγώνου και του κύκλου), αυτή δεν εμβαθύνεται. Στους ανώτερους βαθμούς του ΑΑΣΤ, ιδιαίτερα στον 5ο βαθμό του Αρχαίου και Αποδεδεμένου Σκωτικού Τύπου, θα αναπτυχθεί υπό τη μορφή ενός γεωμετρικού γρίφου: του τετραγωνισμού του κύκλου. Μπορούμε να κάνουμε το εμβαδόν ενός τετραγώνου να συμπέσει με εκείνο ενός κύκλου;

Υπάρχουν φυσικά εμπειρικές προσεγγίσεις που μπορούν να σχεδιαστούν με τον κανόνα και τον διαβήτη. Αλλά μαθηματικά, αυτή η σύμπτωση είναι αδύνατη, διότι το εμβαδόν του κύκλου υπολογίζεται με τον αριθμό π, ο οποίος είναι ένας υπερβατικός άρρητος αριθμός, με άπειρα και μη περιοδικά δεκαδικά ψηφία (3.14159265358979323846264338327950288419716939937510582…). Και πάλι, μέσω του υπολογισμού, μπορεί να βρεθεί μόνο μια προσέγγιση.

Δεν θα σταθούμε στην καθαρά μαθηματική πτυχή του τετραγωνισμού του κύκλου και του υπερβατικού χαρακτήρα του αριθμού π. Ας κρατήσουμε μόνο ότι αυτό το μαθηματικό πρόβλημα απασχόλησε φιλοσόφους και μαθηματικούς για πάνω από 3000 χρόνια, για να καταλήξει μόλις το 1882 (Ferdinand von Lindemann) σε μια οριστική διαπίστωση… αλυσιτέλειας!

Είναι μάλλον η φιλοσοφική και συμβολική διάσταση αυτής της αλυσιτέλειας που πρέπει να τραβήξει την προσοχή μας από τεκτονική σκοπιά. Αν θεωρήσουμε ότι το τετράγωνο αντιπροσωπεύει τον υλικό κόσμο, το πεπερασμένο, την ενδοκοσμικότητα, και ο κύκλος την ενότητα, το άπειρο, την υπερβατικότητα, προκύπτει ότι αυτά τα δύο επίπεδα πραγματικότητας δεν μπορούν ποτέ να συμπέσουν πλήρως. Η σχέση μεταξύ αυτών των δύο πραγματικοτήτων δεν μπορεί να εκφραστεί με όρους πραγματικού – μη πραγματικού, διότι τόσο το τετράγωνο όσο και ο κύκλος είναι πολύ πραγματικά. Πρόκειται απλώς για πραγματικότητες που βρίσκονται σε διαφορετικά επίπεδα και δεν μπορούν να αλληλοκαλυφθούν τέλεια. Σαν ο κύκλος να κατέχει πάντα ένα είδος “συμπληρώματος ύπαρξης” σε σχέση με το τετράγωνο, και αυτή η διαφορά, όσο μικρή κι αν είναι, να είναι στην πραγματικότητα χαοτική και αξεπέραστη, ποιοτική μάλλον παρά ποσοτική.