Ο συμβολισμός των τεκτονικών γαντιών

Παναγιώτα Βασιλείου
Ειδικός προϊόντων και αγορών με πάνω από 15 χρόνια εμπειρίας στο λιανικό εμπόριο

Η προέλευση των συμβολικών γαντιών στον Ελευθεροτεκτονισμό

Σε προηγούμενο άρθρο, αναφερθήκαμε ήδη στην προέλευση των συμβολικών γαντιών που φοριούνται στον Ελευθεροτεκτονισμό. Ας υπενθυμίσουμε όμως τα κύρια στοιχεία. Είναι αναμφισβήτητο ότι τα γάντια έχουν λειτουργική προέλευση: ακόμα και σήμερα, πολλά επαγγέλματα, συμπεριλαμβανομένων εκείνων των κατασκευών, απαιτούν τη χρήση προστατευτικών γαντιών. Ο πρωταρχικός σκοπός των γαντιών είναι, φυσικά, η προστασία των χεριών αυτού που τα φοράει. Προστασία από χτυπήματα και τραυματισμούς αρχικά, αλλά και από τη θερμότητα των υλικών, τις τοξικές ουσίες ή τις μολύνσεις. Θα ήταν πολύ χρονοβόρο να απαριθμήσουμε εδώ όλα τα επαγγέλματα για τα οποία, όπως και στον Ελευθεροτεκτονισμό, η χρήση γαντιών είναι υποχρεωτική, για λόγους που δεν έχουν τίποτα το συμβολικό.

Ωστόσο, δεν είναι βέβαιο ότι για τους παλιούς χτίστες τα γάντια είχαν συμβολική σημασία όπως συμβαίνει σήμερα στον Ελευθεροτεκτονισμό. Αν στις μεσαιωνικές εικονογραφήσεις και χειρόγραφα, τα εργαλεία που χρησιμοποιούσαν οι εργάτες και οι Αρχιμάστορες απεικονίζονται με μεγάλη λεπτομέρεια, το ίδιο δεν ισχύει για τα γάντια, τα οποία συχνά δεν εμφανίζονται καν. Μήπως αυτό σημαίνει ότι τα γάντια, που χρησιμοποιούνταν ευρέως σε άλλα σώματα (συντεχνίες, ιπποσύνη, Εκκλησία, αυλή…), δεν θεωρούνταν διακριτικό γνώρισμα των Τεκτόνων; Ή μήπως, αντίθετα, είχαν γι’ αυτούς μια τόσο βαθιά συμβολική σημασία που προτιμούσαν να μην τα προβάλλουν; Μάλλον δεν θα το μάθουμε ποτέ με βεβαιότητα.

Η σημασία των λευκών γαντιών για τους Ελευθεροτέκτονες

Η τελετουργική χρήση συμβολικών γαντιών στον Ελευθεροτεκτονισμό μπορεί να εντοπιστεί για πρώτη φορά στην Αγγλία προς τα τέλη του 17ου αιώνα. Η πρώτη αναφορά βρίσκεται στο έργο “The Natural History of Staffordshire”, που δημοσιεύθηκε το 1686 από τον Robert Plot, φυσιοδίφη, έφορο του Ashmolean Museum της Οξφόρδης και φίλο του Elias Ashmole, εξέχοντος Ελευθεροτέκτονα τον οποίο ορισμένοι συγγραφείς παρουσιάζουν, πιθανώς λανθασμένα, ως τον δημιουργό του θεωρητικού (speculative) Ελευθεροτεκτονισμού. Σύμφωνα με την περιγραφή του Plot, πριν από την υποδοχή του, ο μελλοντικός Ελευθεροτέκτονας προσφέρει σε κάθε παρόντα Αδελφό ένα ζευγάρι γάντια, καθώς και ένα άλλο ζευγάρι για τη σύζυγό του, και πληρώνει για ένα κέρασμα που λαμβάνει χώρα πριν από την τελετή. Αυτή η χρήση επιβεβαιώνεται από την κατήχηση “A Mason’s Examination” του 1723, με τη διαφορά ότι εκτός από τα δύο ζευγάρια γάντια, ο νέος Μαθητής προσφέρει επίσης σε κάθε μέλος της Στοάς μια ποδιά από δέρμα. Αυτή η διάταξη εμφανίζεται επίσης στα Συντάγματα του Anderson του 1723, στο κεφάλαιο 7, αλλά τα γυναικεία γάντια δεν αναφέρονται εκεί. Μια άλλη κατήχηση, το “The Mystery of Free-Masonry” (1730), μας πληροφορεί επίσης ότι η ενδυμασία του Ελευθεροτέκτονα αποτελείται από την ποδιά και τα γάντια. Όμως, προς το παρόν, δεν γίνεται καμία αναφορά στο χρώμα των γαντιών. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι ήταν λευκά, αλλά αυτό διευκρινίζεται μόνο από το “Masonry Dissected” του Samuel Pritchard (1730). Στον βαθμό του Διδασκάλου, αυτή η περίφημη αποκάλυψη μας πληροφορεί ότι οι 15 Διδάσκαλοι που στάλθηκαν για να αναζητήσουν το σώμα του Χιράμ έλαβαν από τον Σολομώντα λευκά γάντια και ποδιές.

Για να μάθετε περισσότερα, διαβάστε τον πλήρη οδηγό μας για τα τεκτονικά γάντια.

Οι πρώτες τελετουργικές χρήσεις των τεκτονικών γαντιών (1686–1730)

Ο συμβολισμός των γαντιών στον αγγλικό Ελευθεροτεκτονισμό

Δεν γνωρίζουμε το συμβολικό νόημα που μπορεί να είχαν τα γάντια στον παλαιό αγγλικό θεωρητικό Ελευθεροτεκτονισμό, αλλά φαίνεται ξεκάθαρα ότι για τη Μεγάλη Στοά του Λονδίνου του 1717 (πιθανότατα 1721), η λευκότητα των γαντιών έγινε σύμβολο αθωότητας σε σχέση με τον θρύλο της δολοφονίας του Χιράμ.

Το Κατάστημα προσφέρει μια πλήρη σειρά από τεκτονικά γάντια, λευκά, χρωματιστά και από δέρμα. Δείτε τη συλλογή.

Τα αγγλικά τελετουργικά παρέμειναν πιστά σε αυτή τη χρήση, με τρόπο που μπορεί να εκπλήξει πολλούς Ελευθεροτέκτονες της ηπειρωτικής Ευρώπης. Πράγματι, στον αγγλικό Ελευθεροτεκτονισμό, η χρήση τεκτονικών γαντιών είναι υποχρεωτική στη Μεγάλη Στοά, αλλά όχι στις επιμέρους Στοές. Και τα γάντια προορίζονται κατ’ αρχήν για τους Διδασκάλους. Οι Μαθητές και οι Εταίροι μπορούν να φορούν λευκά γάντια αν η Στοά το έχει αποφασίσει, αλλά αυτή η χρήση δεν έχει υποχρεωτικό χαρακτήρα. Τα επίσημα αγγλικά τελετουργικά είναι άλλωστε σαφή σε αυτό το θέμα: κατά την υποδοχή του, ο νέος Μαθητής λαμβάνει μόνο μια λευκή Ποδιά, το χρώμα της οποίας σημαίνει φυσικά την αθωότητα και την αγνότητα, αλλά πουθενά δεν γίνεται λόγος για παράδοση γαντιών.

Στον αγγλικό Ελευθεροτεκτονισμό, η χρήση λευκών γαντιών φαίνεται λοιπόν να έχει μόνο μία συμβολική σημασία: αντιπροσωπεύουν την αθωότητα των Διδασκάλων που αναζήτησαν τον Χιράμ και σημαίνουν ότι όλοι οι Διδάσκαλοι (και ενδεχομένως όλοι οι Ελευθεροτέκτονες) είναι αθώοι για αυτή τη δολοφονία.

Ο συμβολισμός των γαντιών στον γαλλικό Ελευθεροτεκτονισμό

Η θέση των γαντιών είναι πολύ διαφορετική στον ηπειρωτικό Ελευθεροτεκτονισμό, ιδιαίτερα στον γαλλικό. Από τα παλαιότερα γνωστά γαλλόφωνα τεκτονικά χειρόγραφα (το Χειρόγραφο της Βέρνης και το Χειρόγραφο Luquet, της δεκαετίας του 1740), τα γαλλικά τελετουργικά είναι ομόφωνα: στο τέλος της τελετής υποδοχής, ο νέος Μαθητής λαμβάνει όχι μόνο μια ποδιά, αλλά και λευκά γάντια για τον εαυτό του, καθώς και ένα άλλο ζευγάρι, προορισμένο για τη γυναίκα που εκτιμά περισσότερο. Όσον αφορά τα δικά του γάντια, του εξηγούν τη λευκότητά τους καλώντας τον “να μην βουτήξει ποτέ τα χέρια του στα λασπωμένα νερά της κακίας”. Όσον αφορά το ζευγάρι γυναικείων γαντιών, δικαιολογείται ως φόρος τιμής στις γυναίκες, οι οποίες δεν μπορούν να γίνουν δεκτές μεταξύ των Ελευθεροτεκτόνων, αλλά δεν παύουν να τιμώνται από αυτούς.

Βρισκόμαστε πολύ μακριά από τις αγγλικές χρήσεις. Η λευκότητα των γαντιών παραμένει βέβαια σύμβολο αθωότητας και αγνότητας, αλλά γίνεται μια απλή ηθική προτροπή γενικής φύσης, χωρίς σύνδεση με τον θρύλο του Χιράμ. Όσο για τα γυναικεία γάντια, πρόκειται για μια περίεργη ανάμνηση της παλιάς αγγλικής χρήσης όπου ο νέος Μαθητής πρόσφερε γάντια στα μέλη της Στοάς και στις συζύγους τους. Θα μπορούσε κάλλιστα να είναι το σημάδι ενός καθαρά γαλλικού ιπποτισμού, αλλά δεν έχει καμία τεκτονική συμβολική διάσταση.

Η εξέλιξη του ρόλου των γαντιών τον 18ο αιώνα

Ο Ελευθεροτεκτονισμός άρχισε να διαδίδεται στη Γαλλία τη δεκαετία του 1725 και αυτή η νέα προσέγγιση των τεκτονικών γαντιών πιστοποιείται εκεί ήδη από τη δεκαετία του 1740. Γιατί μια τέτοια αλλαγή σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα; Είναι πιθανό ότι τα γάντια προωθήθηκαν από τους Γάλλους Ελευθεροτέκτονες με τον ίδιο τρόπο που υιοθέτησαν τη χρήση καπέλου και σπάθης στη Στοά: επρόκειτο για εξωτερικά σημάδια ευγένειας, και οι Γάλλοι Ελευθεροτέκτονες ήθελαν, φορώντας τα όλοι, να επιβεβαιώσουν την Ισότητα που υποτίθεται ότι επικρατούσε μεταξύ τους. Αλλά τα γάντια ήταν επίσης αξεσουάρ του κλήρου και παραδίδονταν επίσημα στον επίσκοπο κατά τη χειροτονία του. Δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι αυτό το αξεσουάρ υιοθετήθηκε από τον γαλλικό Ελευθεροτεκτονισμό, ένα μεγάλο μέρος του οποίου διακατεχόταν τον 18ο αιώνα από τις πιο μυστικιστικές τάσεις.

Μια μυστικιστική και λειτουργική διάσταση

Είναι αναμφίβολα από αυτή τη μυστικιστική ατμόσφαιρα που τα γάντια απέκτησαν στον γαλλικό Ελευθεροτεκτονισμό, και γενικότερα στον ευρωπαϊκό, μια αύρα που θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε ως μαγική. Από συμβολικό αντικείμενο, τα γάντια έγιναν συχνά τελετουργικά αντικείμενα, με την πιο μαγική και λειτουργική έννοια του όρου. Έτσι, ο Jules Boucher μπορούσε να γράψει (“La symbolique maçonnique”, Dervy, 1948, σελ. 313): “Γνωρίζουμε με βεβαιότητα ότι ένας πραγματικός μαγνητισμός εκπέμπεται από τις άκρες των δακτύλων και τα χέρια που φορούν λευκά γάντια δεν μπορούν παρά να αφήσουν να περάσει ένας μεταμορφωμένος και ευεργετικός μαγνητισμός.” Θα εκτιμήσουμε το “γνωρίζουμε με βεβαιότητα” και θα αποφύγουμε με επιείκεια να ρωτήσουμε τον συγγραφέα πώς τα γάντια, συνήθως από βαμβάκι, μπορούν να “φιλτράρουν” τον μαγνητισμό!