Ναϊτικός Σταυρός: προέλευση και σημασία

Παναγιώτα Βασιλείου
Ειδικός προϊόντων και αγορών με πάνω από 15 χρόνια εμπειρίας στο λιανικό εμπόριο

Τι είναι ο Ναϊτικός Σταυρός και από πού προέρχεται;

Ως Ναϊτικός Σταυρός ονομάζεται ο σταυρός που έφεραν οι Ιππότες του Τάγματος του Ναού στους μανδύες, τις ενδυμασίες και τα λάβαρά τους. Τις περισσότερες φορές, ως Ναϊτικός χαρακτηρίζεται ένας σταυρός «pattée» (ποδόσχημος) και «alésée» (κομμένος) σε κόκκινο χρώμα (gueule), δηλαδή ένας σταυρός του οποίου οι βραχίονες διευρύνονται προς τα έξω καταλήγοντας σε επίπεδη ή στρογγυλεμένη μορφή, δεν αγγίζουν τα άκρα της ασπίδας και έχουν κόκκινο χρώμα. Στην πραγματικότητα, οι Ναΐτες χρησιμοποίησαν κατά τη διάρκεια της ιστορίας τους διάφορες μορφές σταυρών, ιδιαίτερα στις σφραγίδες, τα έγγραφα και τα κτίριά τους: συναντάμε Ναϊτικούς Σταυρούς σε μορφή ελληνικού σταυρού, ανθόσχημους, με βάση, ποτενταρισμένους κ.λπ. Ωστόσο, φαίνεται πως οι Ναΐτες χρησιμοποιούσαν κυρίως δύο στα ενδύματά τους: τον ποδόσχημο σταυρό που προαναφέραμε και τον ελληνικό σταυρό, δηλαδή έναν απλό ίσιο σταυρό με ίσους βραχίονες (όπως η σημαία της Ελβετίας ή του Ερυθρού Σταυρού, για παράδειγμα).

Αντίθετα με ό,τι συχνά φανταζόμαστε, όταν ο Ούγος ντε Παιν και οι οκτώ σύντροφοί του ίδρυσαν το Τάγμα του Ναού το 1118, δεν έφεραν αυτόν τον σταυρό. Φορούσαν μόνο έναν λευκό μανδύα, σύμβολο αγνότητας και φωτός. Με αυτόν τον τρόπο ξεχώριζαν από τους σταυροφόρους ιππότες, οι οποίοι έφεραν όλοι έναν υφασμάτινο σταυρό ραμμένο στα ρούχα τους, με διαφορετικό χρώμα ανάλογα με την καταγωγή τους. Οι Γάλλοι έφεραν έναν κόκκινο σταυρό, οι Άγγλοι έναν λευκό, οι Φλαμανδοί και οι Γερμανοί έναν πράσινο (ή αργότερα μαύρο), οι Ιταλοί έναν κίτρινο και οι Ανδεγαυοί έναν ανοιχτό πράσινο.

Μόνο το 1147, έντεκα χρόνια μετά τον θάνατο του Ούγου ντε Παιν, ο Πάπας Ευγένιος Γ’ παραχώρησε στους Ναΐτες το προνόμιο να φέρουν τον κόκκινο σταυρό στα ενδύματά τους, το χρώμα του οποίου υπενθύμιζε το αίμα που έχυσαν για την υπεράσπιση των Αγίων Τόπων. Το κόκκινο χρώμα θύμιζε επίσης τη γαλλική καταγωγή του Τάγματος, καθώς ο κόκκινος σταυρός ήταν, όπως είδαμε, το διακριτικό των Γάλλων σταυροφόρων.

Η Κατάστημα κατασκευάζει μενταγιόν που αναπαριστούν τον ποδόσχημο σταυρό. Δείτε τη συλλογή.

Τα υπόλοιπα στρατιωτικά τάγματα που γεννήθηκαν κατά τη διάρκεια των Σταυροφοριών ή της ισπανικής Reconquista υιοθέτησαν όλα έναν χαρακτηριστικό σταυρό. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για το Τάγμα των Ιπποτών του Αγίου Ιωάννη της Ιερουσαλήμ (που επρόκειτο να γίνει το Τάγμα της Μάλτας) και το Τάγμα των Τευτόνων Ιπποτών. Οι Ιππότες του Αγίου Ιωάννη χρησιμοποιούσαν έναν λευκό σταυρό, συχνά ποδόσχημο, τον οποίο φορούσαν στη μαύρη ενδυμασία τους ή απεικόνιζαν στο λάβαρό τους. Μόνο σταδιακά πήρε τη μορφή του σταυρού με τις οκτώ ακίδες που ονομάζουμε σήμερα Σταυρό της Μάλτας, ο οποίος καθιερώθηκε από τον κανόνα του Τάγματος μόλις το 1496. Όσο για τους Τεύτονες Ιππότες, είχαν επιλέξει τον μαύρο σταυρό που είχαν υιοθετήσει οι Γερμανοί σταυροφόροι. Ήταν συνήθως ποδόσχημος, αλλά ο Μέγας Μάγιστρος έφερε επίσης μερικές φορές έναν ποτενταρισμένο σταυρό (δηλαδή έναν σταυρό του οποίου οι βραχίονες καταλήγουν σε σχήμα Ταυ).

Ο Ναϊτικός Σταυρός στον Τεκτονισμό

Ο Σταυρός των Ναϊτών κοσμεί φυσικά τα τεκτονικά διακοσμητικά των βαθμών που είναι ρητά ναϊτικοί, όπως ο Ιππότης Δόκιμος και ο Ευεργετικός Ιππότης της Αγίας Πόλης του Ορθού Σκωτικού Τύπου. Μερικές φορές, τον βρίσκουμε επίσης στο μακρύ κολιέ του Σεβάσμιου της συμβολικής Στοάς σε αυτόν τον Τύπο. Πρόκειται πάντα για τις διάφορες παραλλαγές του ποδόσχημου σταυρού. Συναντάμε επίσης τον Ναϊτικό Σταυρό στους αγγλοσαξονικούς ναϊτικούς «side degrees», όπως οι Knight Templars που ολοκληρώνουν τον Τύπο της Υόρκης. Μπορεί τότε να είναι λατινικός ή ποδόσχημος, ενώ ορισμένοι αξιωματούχοι φέρουν τον πατριαρχικό σταυρό (με δύο εγκάρσιες δοκούς) και ο Μέγας Μάγιστρος τον παπικό σταυρό (με τρεις εγκάρσιες δοκούς).

Ο Σταυρός της Μάλτας εμφανίζεται φυσικά και στον Τεκτονισμό. Πρώτα στους Knights of Malta, βαθμό που προηγείται αυτού του Knight Templar στον Τύπο της Υόρκης. Αλλά τον βρίσκουμε επίσης στον Αρχαίο και Αποδεδεμένο Σκωτικό Τύπο. Περιέργως περιγράφεται ως Τευτονικός Σταυρός από τους παλαιούς τελετουργικούς οδηγούς, αλλά συχνά πρόκειται για Σταυρό της Μάλτας. Στον 27ο βαθμό (Διοικητής του Ναού), ο λεγόμενος Τευτονικός Σταυρός είναι συνήθως ένας μαύρος ποδόσχημος σταυρός ή ένας μαύρος ποτενταρισμένος σταυρός που φέρει έναν μικρότερο χρυσό σταυρό, με θυρεό που φέρει τον Αυτοκρατορικό Αετό, ο οποίος ήταν ο σταυρός των Μεγάλων Τευτόνων Μαγίστρων. Και στις δύο περιπτώσεις, για αυτόν τον βαθμό, πρόκειται πράγματι για Τευτονικό Σταυρό.

Ωστόσο, στα κορδόνια και τα μακριά κολιέ του 30ού βαθμού (Ιππότης Kadosh), βαθμού με ναϊτική έμπνευση, απεικονίζεται πράγματι ένας κόκκινος Σταυρός της Μάλτας, παρά την περιγραφή των τελετουργικών οδηγών. Στον 31ο βαθμό, πρόκειται τις περισσότερες φορές για έναν ποδόσχημο σταυρό με παχείς βραχίονες, και στον 32ο, βρίσκουμε ποδόσχημους σταυρούς με παχείς βραχίονες, Σταυρούς της Μάλτας και ποτενταρισμένους σταυρούς. Αυτό μας δείχνει ότι οι συντάκτες των παλαιών τελετουργικών οδηγών δεν ήταν ιδιαίτερα αυστηροί σε θέματα εραλδικής.

Σημασία του Ναϊτικού Σταυρού

Είναι βέβαιο ότι ο Σταυρός είναι ένα σύμβολο πολύ παλαιότερο του χριστιανισμού. Είναι ένα παγκόσμιο σύμβολο, που συναντάται σε όλους τους πολιτισμούς, και ο εξαιρετικά απλός σχεδιασμός του τον καθιστά πιθανότατα ένα από τα θεμελιώδη σύμβολα της ανθρωπότητας, εξίσου σημαντικό με το κέντρο, τον κύκλο και το τετράγωνο.

Ο Σταυρός επιτρέπει τον καθορισμό και την περιγραφή του χώρου, τόσο οριζόντια όσο και κάθετα. Οριζόντια, συμβολίζει τα Τέσσερα Σημεία του Ορίζοντα, μας μιλά για τον υλικό μας κόσμο, με τα Τέσσερα Στοιχεία, τους Τέσσερις Ανέμους… Κάθετα, οριοθετεί τον ουρανό και τη γη, και η εγκάρσια δοκός του θα μπορούσε να συμβολίζει το όριο, και ενδεχομένως τον θάνατο.

Ο Σταυρός συνδέεται με την πρώτη ματιά με τον αριθμό 4, που είναι ο αριθμός του δημιουργημένου κόσμου, αλλά αν λάβουμε υπόψη το Κέντρο του, μπορεί επίσης να αντιπροσωπεύει το 5, που είναι ο αριθμός του Ανθρώπου. Άλλωστε, ένας άνθρωπος που στέκεται όρθιος και ανοίγει τα χέρια του έχει το σχήμα Σταυρού. Και αυτός ο Σταυρός συνδέεται με το Σύμπαν. Τα άκρα του Σταυρού μπορούν να γίνουν κατανοητά ως δέκτες, που υποδέχονται τις συμπαντικές δυνάμεις για να τις οδηγήσουν στο κέντρο, ή αντίθετα ως πομποί που διαχέουν την εσωτερική δύναμη στον κόσμο.

Το σύμβολο του Σταυρού είναι επομένως πολύ ευρύ και επιτρέπει κάθε είδους ερμηνείες, ενώ θυμίζει τα τεκτονικά σύμβολα του γνώμονα και του διαβήτη, καθώς και της κατακορύφου και της στάθμης.