Ήλιος και Σελήνη στον Ελευθεροτεκτονισμό

Παναγιώτα Βασιλείου
Ειδικός προϊόντων και αγορών με πάνω από 15 χρόνια εμπειρίας στο λιανικό εμπόριο

Τεκτονικές σημασίες του Ήλιου στα αρχαία τελετουργικά

Ο Ήλιος εμφανίστηκε αρχικά μόνος του στα παλαιά τεκτονικά τελετουργικά. Αναφέρεται ήδη από το παλαιότερο γνωστό τεκτονικό χειρόγραφο (το χειρόγραφο του Εδιμβούργου, 1696), όπου παρουσιάζεται, μαζί με το στερέωμα, ως μάρτυρας του όρκου που πρόκειται να δώσει ο μελλοντικός τέκτονας. Αντιπροσωπεύει έτσι το μάτι του Θεού που φέρνει τα πάντα στο φως.

Στη συνέχεια, βρίσκουμε τον Ήλιο στο χειρόγραφο “Sloane” αρ. 3329 (περίπου 1700), όπου μαθαίνουμε ότι είναι ένα από τα τρία Φώτα της Στοάς, μαζί με τον Διδάσκαλο και τον γνώμονα. Δεν γίνεται ακόμη λόγος για τη Σελήνη. Το χειρόγραφο “Dumfries” αρ. 4, γύρω στο 1710, προσθέτει μια νέα διευκρίνιση, καθώς είναι το πρώτο που συνδέει τον ανατέλλοντα Ήλιο με το άνοιγμα των Εργασιών και τον δύοντα με το κλείσιμο. Για το χειρόγραφο αυτό, η Στοά διαθέτει μόνο αυτά τα δύο Φώτα. Η ιδέα ότι ο Διδάσκαλος στέκεται στην Ανατολή για να παρατηρεί τον ανατέλλοντα Ήλιο και να βάζει τους εργάτες στη δουλειά γενικεύεται τότε, όπως πιστοποιείται για παράδειγμα από το χειρόγραφο “Trinity College” του 1711. Το μοντέλο συμπληρώνεται αργότερα με την αναφορά του Ήλιου στον μεσημβρινό του, δηλαδή στο Ζενίθ, και με τη σύνδεσή του με τη θέση του Διδασκάλου και των δύο Εποπτών, όπως χρησιμοποιείται στα τελετουργικά των τύπων “Αρχαίου” τύπου (Αγγλοσαξονικοί Τύποι, Αρχαίος και Αποδεδεμένος Σκωτικός Τύπος…): ο Σεβάσμιος στην Ανατολή για να βάζει τους τέκτονες στην εργασία, ο 2ος Επόπτης στον Νότο για να σηματοδοτεί την ώρα της ανάπαυσης και ο 1ος Επόπτης στη Δύση για να κλείνει τις εργασίες.

Μέχρι το 1725, ο Ήλιος φαίνεται να είχε δύο σημασίες στα τεκτονικά τελετουργικά: συνδεδεμένος με τον όρκο, γινόταν μια εικόνα της θείας Δικαιοσύνης που παρατηρεί τον κόσμο· και συνδεδεμένος με τη Στοά και τις Εργασίες της, αντιπροσώπευε τη Δύναμη που διέπει τη φύση μεταξύ της ανατολής και της δύσης της, οι οποίες ορίζουν την τεκτονική εργασία. Και αυτό είναι αρκετά λογικό: τα αρχαία τελετουργικά παρέμεναν πιθανώς κοντά στα λειτουργικά τελετουργικά και, από αυτή την άποψη, μόνο ο Ήλιος είχε σημασία, καθώς δεν εργάζονταν τη νύχτα.

Το Κατάστημα κατασκευάζει μενταγιόν που απεικονίζουν αυτά τα δύο φωτεινά σώματα. Δείτε τη συλλογή.

Εμφάνιση της Σελήνης στον τεκτονικό συμβολισμό

Η εμφάνιση της Σελήνης στα τελετουργικά έπρεπε αναμφίβολα να περιμένει μέχρι η λειτουργική διάσταση να παραχωρήσει σταδιακά τη θέση της σε μια πιο πνευματική και εσωτεριστική ανάγνωση. Το 1726 βρίσκουμε την πρώτη αναφορά στη Σελήνη, σε ένα τεκτονικό χειρόγραφο με έντονο χριστιανικό αποτύπωμα, το “Graham”. Αυτό το χειρόγραφο μας διδάσκει ότι η Στοά διαθέτει δώδεκα Φώτα, ή Κοσμήματα: τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, μετά τον Ήλιο, τη Σελήνη, τον Διδάσκαλο Τέκτονα, τον γνώμονα, τον Κανόνα, το Νήμα της Στάθμης [πιθανώς το Αλφάδι], το Νήμα [πιθανώς το Κατακόρυφο], τον τεκτονικό σφύρα και το Σμίλη. Ο Ήλιος διατηρεί μια ορισμένη προτεραιότητα, καθώς διαβάζουμε ότι “παρέχει φως μέρα και νύχτα”. Αλλά τη νύχτα, ποιος διαχέει αυτό το φως στη Γη; Εκεί παρεμβαίνει η Σελήνη, το μυστηριώδες άστρο της νύχτας, συμβολικά συνδεδεμένο με το νερό: “Όσο για τη σελήνη, είναι ένα σκοτεινό σώμα που προέρχεται από το νερό, δέχεται το φως της από τον ήλιο και είναι επίσης βασίλισσα των υδάτων που αποτελούν το καλύτερο αλφάδι”.

Η Σελήνη θα συνδέεται πλέον με τον Ήλιο στη Στοά, και τα τρία Φώτα που ανακαλύπτει ο νέος Μαθητής δεν είναι πλέον ο Ήλιος, ο Διδάσκαλος και ο γνώμονας, αλλά ο Ήλιος, η Σελήνη και ο Διδάσκαλος. Τα τελετουργικά θα τείνουν έτσι περισσότερο στην ενδοσκόπηση, στην εσωτερική εργασία, στην ανακάλυψη της ασυνείδητης διάστασης του όντος. Η εμφάνιση της Σελήνης είναι αναμφισβήτητα το σημάδι μιας αύξησης της εσωτεριστικής και ψυχολογικής διάστασης του Ελευθεροτεκτονισμού.

Μαζί της θα αναδειχθούν και άλλα σύμβολα που θα κάνουν τη Στοά ένα τεράστιο δυαδικό σύστημα, του οποίου η δυαδικότητα καλείται να εξυψωθεί και να συμφιλιωθεί μέσω της τριαδικής αρχής: οι κίονες Β και Ι, τα μαύρα και άσπρα τετράγωνα του Ψηφιδωτού Δαπέδου. Ο Ήλιος γίνεται λοιπόν ένα ενεργό, επεκτατικό, αρσενικό σύμβολο, ενώ η Σελήνη νοείται ως παθητική, δεκτική και θηλυκή. Και θα μπορούσαμε εύκολα να προσθέσουμε έναν αλχημικό συμβολισμό, με τον Ήλιο να αντιπροσωπεύει τον Χρυσό ή το Θείο, και τη Σελήνη το ασήμι ή τον Υδράργυρο.

Η τεκτονική μύηση γίνεται λοιπόν ξεκάθαρα μια εσωτερική περιπέτεια που οδηγεί αυτόν που δεσμεύεται σε αυτό το μονοπάτι να επιτύχει αυτό που τον 20ό αιώνα ο αναλυτικός ψυχολόγος Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ θα ονομάσει εξατομίκευση, τη συμφιλίωση των αντιθέτων, σημάδι ψυχολογικής ωριμότητας.

Είναι ο τεκτονικός συμβολισμός του Ήλιου και της Σελήνης παγκόσμιος;

Όταν μελετάμε τον συμβολισμό, ίσως έχουμε την τάση να κάνουμε υπερβολικό “συμφωνισμό”, δηλαδή να αναζητούμε τι ενώνει και συνδέει τα διαφορετικά συμβολικά συστήματα που προέρχονται από διαφορετικούς πολιτισμούς. Ο συμβολισμός θεωρείται μερικές φορές λίγο βιαστικά ως η παγκόσμια πνευματική γλώσσα. Ναι, ο συμβολισμός είναι παγκόσμιος, είναι προφανώς η έκφραση της ανθρώπινης ενδοψυχικής ζωής. Είναι συγκρίσιμος με μια γλώσσα και, με αυτή την έννοια, είναι παγκόσμιος. Αλλά όπως υπάρχουν διαφορετικές γλώσσες, που δημιουργήθηκαν μέσα σε πολύ απομακρυσμένους πολιτισμούς, ο συμβολισμός εντάσσεται πάντα σε ένα διακριτό πολιτισμικό και επομένως γλωσσικό πλαίσιο.

Όλα όσα μπορούμε να πούμε για τον Ήλιο και τη Σελήνη στον Ελευθεροτεκτονισμό σε συμβολικό επίπεδο θα είναι μερικές φορές παγκόσμια και μερικές φορές πολιτισμικά εντοπισμένα. Παγκόσμιο θα είναι ό,τι βασίζεται στην παρατήρηση των ίδιων των φαινομένων: ότι ο Ήλιος και η Σελήνη ανατέλλουν στην Ανατολή και δύουν στη Δύση είναι παγκόσμιο· ότι ο Ήλιος είναι πάντα γεμάτος, ενώ η Σελήνη είναι άλλοτε αύξουσα, γεμάτη, φθίνουσα ή μαύρη, είναι παγκόσμιο.

Αλλά το ότι ο Ήλιος είναι αρσενικός και η Σελήνη θηλυκή, όπως συμβαίνει στον τεκτονικό συμβολισμό, αυτό απέχει πολύ από το να είναι παγκόσμιο. Ας μην ξεχνάμε ότι δεν υπάρχει σκέψη χωρίς γλώσσα. Οι έννοιές μας, όσο υψηλές κι αν είναι, καθορίζονται αναγκαστικά από τις λέξεις που διαθέτουμε και, γενικότερα, από τη γλώσσα που μιλάμε.

Η προφανής “αρρενωπότητα” του Ήλιου και η εξίσου προφανής “θηλυκότητα” της Σελήνης επιβάλλονται μόνο στους λαούς που έχουν αποδώσει γένος σε αυτά τα δύο άστρα. Αυτό συμβαίνει στις περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες, ακολουθώντας τα λατινικά και τα ελληνικά. Μόνο τα γερμανικά αντιστρέφουν τις αποδόσεις (Die Sonne, der Mond, κυριολεκτικά Η Ήλιος και Ο Σελήνη), και τα ιρλανδικά γαελικά φαίνεται να τους δίνουν και στα δύο το θηλυκό γένος. Τα εβραϊκά, από την πλευρά τους, τα βάζουν και τα δύο στο αρσενικό, αλλά τι να πούμε τότε για τις πολυάριθμες γλώσσες που αγνοούν γραμματικά τα γένη ή τα εφαρμόζουν μόνο στις προσωπικές αντωνυμίες, όπως για παράδειγμα τα κινεζικά, τα ταϊλανδέζικα ή τα μαλγασικά…