Οι ποδιές του Τυπικού της Σκωτίας

Παναγιώτα Βασιλείου
Ειδικός προϊόντων και αγορών με πάνω από 15 χρόνια εμπειρίας στο λιανικό εμπόριο

Οι ιδιαιτερότητες του Τεκτονισμού της Σκωτίας

Για να κατανοήσουμε την προέλευση του Τυπικού της Σκωτίας (Rite Standard d’Écosse), πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε την ιδιαίτερη λειτουργία του σκωτσέζικου τεκτονισμού (δεν θα χρησιμοποιήσουμε τον όρο “σκωτικό”, καθώς προκαλεί παρεξηγήσεις λόγω των λεγόμενων Σκωτικών Τύπων που αναπτύχθηκαν στην ηπειρωτική Ευρώπη και δεν έχουν καμία σχέση με τη Σκωτία).

Ο τεκτονισμός στη Σκωτία παρουσιάζει ένα πρόσωπο πολύ διαφορετικό από τους αντίστοιχους αγγλικούς, ιρλανδικούς, αμερικανικούς ή ευρωπαϊκούς. Αν και η Μεγάλη Στοά της Σκωτίας είναι η τρίτη χρονικά από τις βρετανικές Μεγάλες Στοές (1736, έναντι του 1717 – ή μάλλον 1721 – για τη Μεγάλη Στοά του Λονδίνου και 1725 για τη Μεγάλη Στοά της Ιρλανδίας), είναι αναμφίβολα η παλαιότερη όσον αφορά την παράδοση. Η Σκωτία είναι η μόνη χώρα όπου οι Στοές των τεκτόνων υπήρχαν αδιάλειπτα από τα τέλη του Μεσαίωνα έως τον 17ο αιώνα. Δεν υπήρχε Μεγάλη Στοά με τη σύγχρονη έννοια, αλλά ένας πραγματικός, αν και αρκετά χαλαρός δεσμός, ένωνε τις Στοές της Σκωτίας σε αυτό που μπορούμε να αποκαλέσουμε Τάγμα των Τεκτόνων της Σκωτίας. Αυτό το Τάγμα βρισκόταν υπό την προστασία της οικογένειας Sinclair, όπως πιστοποιούν οι δύο Χάρτες του 1601 και του 1628, οι οποίοι δεν καθιερώνουν αυτή τη συνήθεια, αλλά την ανανεώνουν στις αρχές του 16ου αιώνα.

Σε αυτό το άκρως αποκεντρωμένο σύστημα, ο πρωταρχικός δεσμός ήταν αυτός μεταξύ των Μητρικών Στοών και των Θυγατρικών Στοών. Ορισμένες Στοές, οι λεγόμενες “αμνημόνευτες”, ήταν οι θεματοφύλακες της παράδοσης των τεκτόνων, μεταξύ των οποίων οι σημαντικότερες είναι η Στοά του Kilwinning και η Στοά του Mary’s Chapel στο Εδιμβούργο. Κάθε Μητρική Στοά είχε ιδρύσει Θυγατρικές Στοές, οι οποίες με τη σειρά τους μπορούσαν να δημιουργήσουν δικές τους Θυγατρικές. Η δομή του τεκτονισμού στη Σκωτία αντιστοιχούσε λοιπόν σε ένα γενεαλογικό δέντρο, όπου κάθε Στοά γνώριζε σε ποιον κλάδο ανήκε, διατηρώντας παράλληλα επαφή και αναγνώριση με τους υπόλοιπους κλάδους.

Η Στοά του Kilwinning

Η ίδρυση της Μεγάλης Στοάς της Σκωτίας το 1736 δεν άλλαξε ριζικά την κατάσταση. Ο δεσμός μεταξύ Μητρικών και Θυγατρικών Στοών δεν επηρεάστηκε σχεδόν καθόλου. Απλώς προστέθηκε ένα μόνιμο κεντρικό επίπεδο, το οποίο όμως διέθετε ελάχιστη εξουσία, πέρα από τη διασφάλιση της συνέχειας του αμνημόνευτου συστήματος.

Σύμφωνα με το παλαιό σύστημα, τα τελετουργικά δεν ήταν ενοποιημένα ούτε επιβάλλονταν από κάποιο κεντρικό όργανο. Κάθε Μητρική Στοά μετέδιδε το δικό της τελετουργικό στις Θυγατρικές της, οι οποίες μπορούσαν να το τροποποιήσουν ελαφρώς και να το μεταδώσουν με τη σειρά τους στις δικές τους Θυγατρικές. Τα τεκτονικά τελετουργικά της Σκωτίας ακολουθούν λοιπόν τη γενεαλογία των Στοών, σχηματίζοντας διακριτές οικογένειες, εντός των οποίων βρίσκουμε αμέτρητες παραλλαγές. Με τη Μεγάλη Στοά της Σκωτίας να αριθμεί σήμερα περίπου 640 Στοές, μπορούμε να πούμε ότι στη Σκωτία υπάρχουν 640 διαφορετικά τελετουργικά, τα οποία μπορούν να ομαδοποιηθούν σε μερικές μεγάλες οικογένειες.

Αυτή η κατάσταση μπορεί να φαίνεται περίεργη στους τέκτονες που έχουν συνηθίσει σε πολύ συγκεντρωτικές τεκτονικές Υπακοές, οι οποίες επιβάλλουν στις Στοές τα τελετουργικά που πρέπει να χρησιμοποιούν. Αυτό εξηγείται από την αρχαιότητα των Στοών της Σκωτίας, οι οποίες δεν είχαν καμία πρόθεση να παραιτηθούν από τα έθιμα και τα προνόμιά τους, ακόμη και όταν ίδρυσαν τη Μεγάλη Στοά της Σκωτίας το 1736.

Αυτό οφείλεται επίσης σε κοινωνιολογικά χαρακτηριστικά: ο τεκτονισμός στη Σκωτία είναι βαθιά συνυφασμένος με τον κοινωνικό ιστό της χώρας. Ενώ παντού αλλού ο τεκτονισμός είναι μάλλον αστικός και ελιτίστικος, αντιπροσωπεύοντας ένα είδος κλειστού κλαμπ, στη Σκωτία είναι πολύ πιο διαδεδομένος και λαϊκός, και συνδέεται βαθιά με την ιστορία των φατριών (clans). Είναι ένα κομμάτι της σκωτσέζικης ψυχής που εκφράζεται μέσα από αυτόν, σε σημείο που το 6% του πληθυσμού να ανήκει στον τεκτονισμό, ενώ το ποσοστό αυτό είναι συνήθως κάτω από 1% στις άλλες χώρες. Είναι δύσκολο, αν όχι αδύνατο, να τροποποιηθούν πλήρως συνήθειες βαθιά ριζωμένες σε μια κοινωνία.

Ένας Τύπος που δεν υπάρχει πραγματικά;

Εάν ο τεκτονισμός στη Σκωτία διαθέτει πάνω από 600 τελετουργικά, τι αντιπροσωπεύει αυτό που ονομάζουμε Τυπικό της Σκωτίας; Υπάρχει πραγματικά ή είναι απλώς ένα δημιούργημα της φαντασίας; Η απάντηση θα είναι αναμφίβολα δύσκολο να γίνει αποδεκτή από ορθολογιστές τέκτονες: ναι, το Τυπικό της Σκωτίας υπάρχει πράγματι στα χαρτιά από το 1901, αλλά δεν εφαρμόζεται από καμία απολύτως Στοά στη Σκωτία.

Τι είναι λοιπόν αυτό το Τυπικό της Σκωτίας, ποιος είναι ο δημιουργός του και σε τι χρησιμεύει; Η Μεγάλη Στοά της Σκωτίας, όπως είδαμε, δεν έχει καμία εξουσία να επιβάλει τελετουργικά στις Στοές που ομοσπονδοποιεί, καθώς αυτά μεταδίδονται από τις Μητρικές Στοές στις Θυγατρικές τους. Το μόνο που έκανε στις αρχές του 20ού αιώνα ήταν να συντάξει ένα “πρότυπο” (standard), δηλαδή τον ελάχιστο κοινό παρονομαστή των τελετουργικών πρακτικών της Σκωτίας. Πρόκειται λοιπόν για ένα είδος ελάχιστου κανόνα, ο οποίος δεν έχει σκοπό να αντικαταστήσει τις προγονικές συνήθειες των Στοών.

Σε τι μπορεί να χρησιμεύει ένα τέτοιο τελετουργικό; Κατά βάση σε τίποτα, εκτός από το να καθορίζει ελάχιστους τελετουργικούς κανόνες (τους οποίους οι παραδοσιακές πρακτικές σέβονταν ήδη ούτως ή άλλως) και να μπορεί να δείξει στις άλλες Υπακοές τη φύση και το ύφος του σκωτσέζικου τεκτονισμού.

Κατά συνέπεια, εκτός της πατρίδας του βρήκε το Τυπικό της Σκωτίας μια συγκεκριμένη τελετουργική εφαρμογή. Υπάρχουν έτσι, εντός ευρωπαϊκών τεκτονικών Υπακοών, ιδιαίτερα στη Γαλλία, Στοές που εργάζονται σύμφωνα με αυτό το τελετουργικό και συμμετέχουν έτσι στη σκωτσέζικη τεκτονική παράδοση, χωρίς να χρειάζεται να ανατρέξουν ιστορικά σε μία από τις αμνημόνευτες Μητρικές Στοές.

Οι ποδιές του Τυπικού της Σκωτίας

Όπως υπάρχουν σχεδόν τόσα τελετουργικά όσες και οι Στοές στη Σκωτία, έτσι και οι ποδιές είναι εξαιρετικά ποικίλες. Αν και το σχήμα τους είναι ομοιόμορφο, χαρακτηριζόμενο από το στρογγυλεμένο σχήμα του καλύμματος (bavette), το χρώμα του περιθωρίου της ποδιάς του Διδασκάλου και των ροζέτων της τεκτονικής ποδιάς επιλέγεται από τη Στοά και δεν υπόκειται σε καμία επιβεβλημένη οδηγία. Αν τα διακοσμητικά της Μεγάλης Στοάς είναι πράσινα στη Σκωτία, οι Στοές διαθέτουν ποδιές με περιθώρια σε διάφορα χρώματα (πράσινο, μπλε, ματζέντα, πορτοκαλί, κίτρινο…) ή με συγκεκριμένα ταρτάν, συνήθως το ταρτάν της περιοχής ή της φατρίας των ιδρυτών της Στοάς. Ορισμένες Στοές έχουν αλλάξει ακόμη και το χρώμα των διακοσμητικών τους κατά τη διάρκεια της ιστορίας τους.

Διακοσμητικά των Μεγάλων Αξιωματούχων της Μεγάλης Στοάς της Σκωτίας

Οι Στοές που, εκτός Σκωτίας, επέλεξαν να εργάζονται σύμφωνα με αυτό το τελετουργικό υιοθέτησαν μια άλλη πρακτική. Για ένα ενιαίο τελετουργικό, χρειάζονταν ενοποιημένα διακοσμητικά, τουλάχιστον σύμφωνα με τη λογική του ηπειρωτικού ευρωπαϊκού τεκτονισμού. Αντί για ένα χρώμα, όπως στους άλλους Τύπους, υιοθετήθηκε ένα ταρτάν. Τι πιο σκωτσέζικο, πράγματι. Αλλά ποιο ταρτάν να επιλέξουν; Είναι όντως ένα ζήτημα πιο περίπλοκο απ’ ό,τι φαίνεται.

Ανατρέχοντας σε πολύ παλιές παραδόσεις των κελτικών λαών, τα ταρτάν είναι καλά τεκμηριωμένα στα Highlands της Σκωτίας από τον 16ο αιώνα. Άρχισαν να διαφοροποιούνται ανάλογα με τις περιοχές και τις επαρχίες. Μόνο από τον 18ο αιώνα και κυρίως τον 19ο, οι αρχηγοί των φατριών υιοθέτησαν ως προσωπικό ταρτάν το ταρτάν της περιοχής τους. Σήμερα, τα ταρτάν είναι κανονικά εγγεγραμμένα στο Σκωτσέζικο Μητρώο Ταρτάν και η χρήση ορισμένων από αυτά είναι ρυθμιζόμενη. Αυτή είναι η περίπτωση, για παράδειγμα, του ταρτάν “Balmoral”, το οποίο μπορεί να φορεθεί μόνο από τη βασιλική οικογένεια της Αγγλίας.

Η επιλογή ενός ταρτάν δεν μπορεί λοιπόν να γίνει τυχαία, καθώς αντιπροσωπεύει μια φατρία, μια οικογένεια, μια περιοχή ή έναν θεσμό. Ποιο ταρτάν θα μπορούσαν λοιπόν να επιλέξουν τέκτονες μη σκωτσέζικης καταγωγής για να εκφράσουν την προσήλωσή τους στον τεκτονισμό της Σκωτίας, χωρίς να θίξουν την ευαισθησία κανενός; Η πιο προφανής επιλογή φάνηκε να είναι το “Royal Stewart”, το οποίο ήταν αυτό των Stuart, των οποίων το όνομα αναφέρεται τόσο συχνά στην ιστορία του τεκτονισμού τον 18ο αιώνα. Αυτό το ταρτάν είναι κανονικά αυτό της βασιλικής οικογένειας, αλλά ο Γεώργιος Ε’ προσπάθησε μάταια να εμποδίσει τη δημόσια χρήση του· παρόλο που παρέμενε το προσωπικό ταρτάν της βασίλισσας Ελισάβετ Β’, έχει γίνει σήμερα το πιο αντιπροσωπευτικό, το πιο γνωστό και κυρίως το πιο χρησιμοποιημένο ταρτάν στον κόσμο.