Είναι ο Τεκτονισμός αίρεση;

Παναγιώτα Βασιλείου
Ειδικός προϊόντων και αγορών με πάνω από 15 χρόνια εμπειρίας στο λιανικό εμπόριο

Η προέλευση και η εξέλιξη του όρου «αίρεση»

Αρχικά, στην αρχαιότητα, η λατινική λέξη secta, όπως και το αντίστοιχο (αλλά όχι συνώνυμο) ελληνικό «αίρεση», ήταν ένας ουδέτερος περιγραφικός όρος χωρίς αρνητική χροιά. Η λέξη secta προέρχεται από το ρήμα sequi, που σημαίνει «ακολουθώ». Περιέγραφε απλώς το σύνολο των ανθρώπων που ακολουθούσαν μια συγκεκριμένη διδασκαλία, κυρίως φιλοσοφική. Έτσι, μιλούσαμε για παράδειγμα για την αίρεση των Πλατωνικών, των Στωικών ή των Επικουρείων. Η λέξη «αίρεση» σήμαινε επομένως μόνο σχολή ή ρεύμα σκέψης, προερχόμενη από το ρήμα «αιρέω», που σημαίνει επιλέγω, παίρνω, προτιμώ.

Η Ακαδημία του Πλάτωνα, ρωμαϊκό ψηφιδωτό, Πομπηία

Μόνο με την εμφάνιση του χριστιανισμού οι όροι «αίρεση» και «αιρετικός» απέκτησαν μια υποτιμητική και πολεμική σημασία. Οι αιρεσιολόγοι των πρώτων χριστιανικών αιώνων ήταν οι πρώτοι που υποστήριξαν ότι η λέξη secta προερχόταν από το ρήμα secare, που σημαίνει «κόβω». Το μήνυμα ήταν σαφές: μια αίρεση ήταν μια ομάδα που είχε αποκοπεί εθελοντικά από την αληθινή Εκκλησία για να ακολουθήσει μια διαφωνούσα διδασκαλία, η οποία εξ ορισμού ήταν ψευδής. Η ελληνική λέξη «αίρεση» ακολούθησε την ίδια εξέλιξη, καταλήγοντας να υποδηλώνει μια διδασκαλία που παρεκκλίνει από την ορθοδοξία της Εκκλησίας.

Αυτοί οι δύο όροι χρησιμοποιήθηκαν ευρέως κατά τον Μεσαίωνα για την καταπολέμηση κάθε μορφής θρησκευτικής διαφωνίας, και αργότερα στο πλαίσιο της Προτεσταντικής Μεταρρύθμισης. Η λέξη «αίρεση» στον προτεσταντικό κόσμο κατέληξε να ορίζει τις πολυάριθμες διασπάσεις που χαρακτηρίζουν ακόμη και σήμερα αυτό το ρεύμα. Ενώ αρχικά ήταν σχεδόν συνώνυμοι, οι όροι διαχωρίστηκαν ουσιαστικά στο πλαίσιο της σύγκρουσης των χριστιανικών Εκκλησιών, με την «αίρεση» να υποδηλώνει μια παρεκκλίνουσα διδασκαλία και την «αίρεση» (secte) μια κοινότητα που καλλιεργεί μια τέτοια διδασκαλία.

Τον 18ο αιώνα, όπου το ενδιαφέρον στράφηκε περισσότερο στη φιλοσοφία και τον ντεϊσμό παρά στη θρησκευτική ορθοδοξία, εμφανίστηκε σε συγγραφείς όπως ο Βολταίρος η έννοια του «αιρετικού πνεύματος». Η έννοια διευρύνθηκε, εστιάζοντας περισσότερο στον εσωτερικό μηχανισμό παρά στα ίδια τα δόγματα. Το αιρετικό πνεύμα ταυτίστηκε με τον σκοταδισμό, τη δεισιδαιμονία, την ευπιστία και τον φανατισμό, όχι μόνο στη θρησκεία αλλά σε κάθε τομέα της γνώσης. Θεωρούνταν εμπόδιο στην κοινωνική πρόοδο και παράγοντας σύγκρουσης.

Τον 19ο αιώνα διαμορφώθηκε σταδιακά η σύγχρονη σημασία της λέξης. Ο αιώνας αυτός, μετά τις αναταράξεις της Γαλλικής Επανάστασης και της Βιομηχανικής Επανάστασης, γέννησε μεγάλες ανησυχίες, οδηγώντας στην εμφάνιση πολλών θρησκευτικών ομάδων με ακραίες θεωρίες. Σκεφτόμαστε ιδιαίτερα τα χιλιαστικά προτεσταντικά κινήματα, όπως οι Μάρτυρες του Ιεχωβά. Εμφανίστηκαν επίσης πολλές αποκρυφιστικές, πνευματιστικές και γνωστικές ομάδες. Αυτές οι αιρέσεις καταδικάζονταν από τις επίσημες Εκκλησίες, αλλά προκαλούσαν περισσότερο περιέργεια παρά φόβο στον πληθυσμό.

Χρειάστηκε να φτάσουμε στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, και κυρίως μετά τη δεκαετία του 1970, για να εμφανιστεί η έννοια της επικινδυνότητας των αιρέσεων. Πολλές ομάδες απασχόλησαν τα μέσα ενημέρωσης με σοκαριστικά γεγονότα: ψυχολογική χειραγώγηση, κακομεταχείριση, σεξουαλική εκμετάλλευση, οικονομικές απάτες, ομαδικές αυτοκτονίες… Από τότε, ο όρος παραμένει συνδεδεμένος με την ιδέα του κινδύνου για τα άτομα και την κοινωνία.

Τι εννοούμε γενικά με τον όρο «αίρεση»;

Η λέξη έχει συσσωρεύσει πολλά στρώματα νοημάτων, από τη χριστιανική αιρεσιολογία έως την καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος με πνευματικό μανδύα. Η κοινή γνώμη έχει οικειοποιηθεί τον όρο με τον πιο δραματικό τρόπο, καθιστώντας τον ακατάλληλο για μια ψύχραιμη προσέγγιση των περιθωριακών πνευματικών φαινομένων.

Γι’ αυτό οι κοινωνιολόγοι έχουν εγκαταλείψει τον όρο «αίρεση» για να περιγράψουν περιθωριακά θρησκευτικά κινήματα, προτιμώντας πιο ουδέτερους όρους, όπως «Νέα Θρησκευτικά Κινήματα». Στην κοινωνιολογία, ο όρος χρησιμοποιείται πλέον μόνο για να διακρίνει τον τύπο «Εκκλησία» από τον τύπο «Αίρεση» εντός των χριστιανικών κοινοτήτων. Σε αυτή την τυπολογία, που οφείλεται στον Max Weber και τον Ernst Troeltsch, ο όρος χρησιμοποιείται χωρίς υποτιμητική χροιά: περιγράφει μια κοινότητα στην οποία εισέρχεται κανείς από επιλογή, σε αντίθεση με τον τύπο «Εκκλησία», όπου η ένταξη είναι συχνά θέμα οικογενειακής παράδοσης.

Ωστόσο, στο ευρύ κοινό, ο όρος έχει χάσει την πολυπλοκότητά του και καλύπτει μια πραγματικότητα που αντιμετωπίζεται μόνο μέσα από τον φόβο ή την πολεμική. Η αίρεση συγκαταλέγεται πλέον στη λίστα με τις μάστιγες που απειλούν την ανθρωπότητα, μαζί με τον ολοκληρωτισμό, την τρομοκρατία και τα ναρκωτικά.

Οπαδοί μιας αίρεσης

Σε αυτή την ευρέως διαδεδομένη αντίληψη, η αίρεση ορίζεται από ορισμένα χαρακτηριστικά:

1° μια ισχυρή θρησκευτική πίστη που η ομάδα θεωρεί ως τη μόνη αλήθεια.

2° το δόγμα παρουσιάζεται από έναν γκουρού, του οποίου ο λόγος δεν αμφισβητείται.

3° ο γκουρού χειραγωγεί ψυχολογικά τα μέλη του για να ασκήσει εξουσία.

4° η αίρεση ζητά πολλά χρήματα από τα μέλη της, ενώ οι ηγέτες ζουν πλουσιοπάροχα.

5° η αίρεση μπορεί να καλύπτει απάτες ή παράνομες δραστηριότητες.

6° η αίρεση διατηρεί μια συγκρουσιακή σχέση με τον κόσμο και αναγκάζει τα μέλη να κόψουν κάθε επαφή με την οικογένειά τους.

7° η αίρεση ασκεί ενεργό προσηλυτισμό, ενώ η αποχώρηση είναι δύσκολη και επικίνδυνη.

8° τα παιδιά στρατολογούνται και μερικές φορές αποχωρίζονται από τους γονείς τους.

9° η αίρεση μπορεί να θέσει σε κίνδυνο την υγεία των μελών της.

10° στο όνομα της αλήθειας της, η αίρεση μπορεί να ωθήσει σε φόνο ή αυτοκτονία.

Αυτά πιστεύουν πολλοί σύγχρονοι άνθρωποι για τις αιρέσεις. Πρόκειται για μια συλλογή από τα πιο σοκαριστικά γεγονότα του περιθωριακού θρησκευτικού χώρου. Είναι μια φαντασιακή, τρομακτική αίρεση, της οποίας μόνο ορισμένα κινήματα παρουσιάζουν τέτοια χαρακτηριστικά.

Και ο Τεκτονισμός σε όλα αυτά;

Όταν τίθεται το ερώτημα για τον Τεκτονισμό, γίνεται φυσικά με αναφορά σε αυτή τη φαντασιακή αίρεση. Συχνά ακούμε τους τέκτονες να διακρίνουν τον Τεκτονισμό από μια αίρεση λέγοντας απλώς ότι είναι εύκολο να μπεις σε μια αίρεση αλλά δύσκολο να βγεις, ενώ είναι δύσκολο να μπεις στον Τεκτονισμό αλλά πολύ εύκολο να βγεις. Αυτό είναι απολύτως σωστό, αλλά ίσως ανεπαρκές ως επιχείρημα.

Υπάρχουν πολλά άλλα επιχειρήματα. Πρώτον, η αίρεση είναι ένα θρησκευτικό κίνημα με καθορισμένο δόγμα. Ο Τεκτονισμός δεν είναι θρησκεία, δεν έχει κανένα δόγμα και είναι αντίθετα αδογμάτιστος. Δεν επιβάλλει καμία συγκεκριμένη πίστη. Δεν θα βρείτε στον Τεκτονισμό ψυχολογική χειραγώγηση ή πλύση εγκεφάλου, καθώς οι τέκτονες καλούνται να αμφισβητούν την πραγματικότητα και να παρατηρούν όλες τις πτυχές της πριν σχηματίσουν άποψη.

Αν και ο Τεκτονισμός είναι ιεραρχικά οργανωμένος, θα ήταν μάταιο να αναζητήσει κανείς ίχνη γκουρού. Κανείς δεν είναι ο αδιαμφισβήτητος και αλάθητος αρχηγός, καθώς όλα τα αξιώματα είναι εκλόγιμα και προσωρινά. Ο σεβασμός προς τους αξιωματούχους είναι απαραίτητος, όπως σε κάθε οργανωμένη κοινωνία, αλλά δεν γίνεται λόγος για υπακοή ή υποταγή. Οι αξιωματούχοι του Τεκτονισμού δεν είναι κάτοχοι της αλήθειας, είναι απλώς εγγυητές ενός πλαισίου μέσα στο οποίο οι τέκτονες μπορούν να πραγματοποιήσουν την προσωπική τους αναζήτηση για το Φως.

Τα Συντάγματα του Άντερσον, 1723

Ενώ η αίρεση βλέπει συχνά τον εαυτό της ως την μοναδική κιβωτό σωτηρίας σε έναν διεφθαρμένο κόσμο, ο Τεκτονισμός ενθαρρύνει τα μέλη του να βελτιώνονται ηθικά και πνευματικά ώστε να εκπληρώνουν αποτελεσματικότερα τα καθήκοντά τους ως πολίτες. Ο κόσμος δεν είναι κακός για τους τέκτονες, είναι απλώς το εργοτάξιο στο οποίο προσπαθούν να βελτιώσουν τον εαυτό τους για να είναι χρήσιμοι στην ανθρωπότητα.

Ο Τεκτονισμός δεν κάνει προσηλυτισμό. Η στρατολόγηση γίνεται από στόμα σε στόμα. Η είσοδος στον Τεκτονισμό δεν είναι εύκολη και απαιτεί υπομονή. Και επειδή ο Τεκτονισμός δεν επιδιώκει να αποκόψει τα μέλη του από τις οικογένειές τους, ελέγχει αν οι υποψήφιοι έχουν ενημερώσει τους συζύγους τους.

Ο Τεκτονισμός δεν θέτει ποτέ σε κίνδυνο την υγεία των μελών του. Διαθέτοντας πολλούς επαγγελματίες υγείας στις τάξεις του, δεν θα καλούσε ποτέ τα μέλη του να απέχουν από αναγνωρισμένη ιατρική θεραπεία. Επίσης, δεν θα βρείτε ομαδικές αυτοκτονίες ή φόνους στον Τεκτονισμό.

Από οικονομική άποψη, ο Τεκτονισμός δεν έχει υπερβολικές απαιτήσεις. Υπάρχει μια συνδρομή, όπως σε πολλούς συλλόγους, αλλά παραμένει απόλυτα λογική και ο Τεκτονισμός δεν θα ζητήσει ποτέ από τα μέλη του να του δωρίσουν όλη τους την περιουσία.

Αν συμβεί μερικές φορές τέκτονες να εμπλακούν σε υποθέσεις, συνήθως οικονομικές, αυτό γίνεται πάντα σε προσωπικό επίπεδο, καθώς ο Τεκτονισμός ως θεσμός δεν καλύπτει ποτέ παράνομες δραστηριότητες. Αντίθετα, προασπίζεται τον σεβασμό των νόμων.

Συμπέρασμα

Ο Τεκτονισμός δεν είναι λοιπόν σε καμία περίπτωση αίρεση με την κοινή έννοια του όρου. Ιστορικά, γεννημένος τον 18ο αιώνα, θα μπορούσαμε να τον περιγράψουμε ως την κατ’ εξοχήν «αντι-αίρεση». Όπως είδαμε, οι φιλόσοφοι του Διαφωτισμού κατήγγειλαν το αιρετικό πνεύμα ως πηγή δεινών για την κοινωνία. Η πρόθεση του σύγχρονου Τεκτονισμού ήταν από την αρχή να ενώσει ανθρώπους που οι θρησκευτικές προκαταλήψεις θα έπρεπε να είχαν χωρίσει: «…θεωρείται πλέον πιο σκόπιμο να τους υποβάλλουμε μόνο σε εκείνη τη Θρησκεία που αποδέχονται όλοι οι άνθρωποι, αφήνοντας στον καθένα την ιδιαίτερη γνώμη του, η οποία συνίσταται στο να είναι άνθρωποι καλοί και έντιμοι… έτσι, ο Τεκτονισμός γίνεται το Κέντρο Ένωσης και το Μέσο για να σφυρηλατηθεί μια αληθινή Φιλία μεταξύ προσώπων που θα έπρεπε να είχαν παραμείνει αιώνια απομακρυσμένα», διαβάζουμε στο άρθρο 1 των Συνταγμάτων του Άντερσον το 1723. Μακριά από το να είναι αίρεση, ο Τεκτονισμός πάντα θεωρούσε τον εαυτό του ως το αντίδοτο στο αιρετικό πνεύμα.